Το Μυτιλήνη δεν περιγράφεται επαρκώς μόνο με τις όμορφες παραλίες, τα πέτρινα χωριά και την αιγαιοπελαγίτικη κουζίνα του. Γιατί η Λέσβος είναι ένα πολυεπίπεδο νησί, με τη γεωλογική ιστορία εκατομμυρίων ετών του εδάφους πάνω στο οποίο περπατάτε, τη λογοτεχνία της που εκτείνεται από την αρχαιότητα έως σήμερα, τη μοναδική γαστρονομία της και έναν από τους σημαντικότερους υγροτόπους της Ευρώπης.
Μερικές φορές συναντάτε στις απαρχές ενός ονόματος τις χετταϊκές πινακίδες, μερικές φορές τον κορμό ενός δέντρου που έζησε πριν από 18 εκατομμύρια χρόνια στο Σίγρι, μερικές φορές τη μυρωδιά του γλυκάνισου που ανεβαίνει από έναν χάλκινο άμβυκα στο Πλωμάρι και μερικές φορές ένα φλαμίνγκο που σταματά στον Κόλπο της Καλλονής για να ξεκουραστεί από ένα μεταναστευτικό ταξίδι χιλιάδων χιλιομέτρων.
Για να κατανοήσετε την ιστορία της Λέσβου, αυτά τα έξι θέματα είναι ιδιαίτερα σημαντικά.
1. Αναζητώντας το όνομα ενός νησιού: Από πού προέρχεται το όνομα Λέσβος;
Ίσως η πιο σωστή ερώτηση για να ξεκινήσει κανείς την ιστορία ενός νησιού είναι η εξής:
Γιατί ονομάζεται Λέσβος;
Το όνομα του νησιού που σήμερα γνωρίζουμε στα τουρκικά ως Μυτιλήνη και στα ελληνικά ως Λέσβος ανοίγει στην πραγματικότητα την πόρτα σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ιστορία που μας ταξιδεύει χιλιάδες χρόνια πίσω.
Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία, ένας από τους πρώτους ηγεμόνες του νησιού αναφέρεται ως Μάκαρας ή Macareus. Στη μυθολογική αφήγηση, ο Μάκαρας είναι γιος του θεού Ήλιου και κατά την εποχή του το νησί αποκαλείται για ένα διάστημα Μακαρία.
Στη συνέχεια, στην ιστορία εμφανίζεται ένας νεαρός ήρωας από τη Θεσσαλία: ο Λέσβος.
Σύμφωνα με τον μύθο, ο Λέσβος παντρεύεται τη Μήθυμνα, κόρη του Μάκαρα. Με τον καιρό, το όνομα του ήρωα ταυτίζεται με ολόκληρο το νησί και το νησί αρχίζει να αποκαλείται Λέσβος. Η αρχαία ονομασία της σημερινής Μήθυμνας, Μήθυμνα, φέρει επίσης τα ίχνη της ίδιας μυθολογικής οικογένειας.
Όμως το πολύ πιο συναρπαστικό μέρος της υπόθεσης αρχίζει πριν από τη μυθολογία.
Υπήρχε άραγε η «Λάζπα» πριν από τη Λέσβο;
Σε χετταϊκά έγγραφα γραμμένα σε σφηνοειδή γραφή, που χρονολογούνται περίπου στον 14ο–13ο αιώνα π.Χ., γίνεται λόγος για έναν τόπο με το όνομα «Λάζπα».
Στη σύγχρονη χεττιτολογία, η Λάζπα θεωρείται κατά πάσα πιθανότητα η Νήσος Λέσβος. Στη βάση δεδομένων χετταϊκών τοπωνυμίων του Πανεπιστημίου του Μάιντς, η «Λάζπα» καταγράφεται σε τρία διαφορετικά χετταϊκά κείμενα. Μελέτες που δημοσιεύτηκαν στην Οξφόρδη εξετάζουν επίσης τη σύνδεση ανάμεσα στη Λάζπα των χετταϊκών εγγράφων και τη Λέσβο.
Αυτή η λεπτομέρεια είναι πολύ σημαντική.
Γιατί έτσι μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη γραπτή ιστορία της Λέσβου εκατοντάδες χρόνια πριν από τον κλασικό ελληνικό κόσμο, έως την Ύστερη Εποχή του Χαλκού.
Σε ένα από τα χετταϊκά έγγραφα γίνεται λόγος για τους θεούς της Λάζπας. Σε ένα άλλο, το όνομα της Λάζπας αναφέρεται κατά τη διάρκεια πολιτικών συγκρούσεων στην περιοχή. Αυτές οι καταγραφές δείχνουν πόσο ισχυρές ήταν οι σχέσεις του νησιού με τον κόσμο της Ανατολίας ακόμη και περίπου 3.300 χρόνια πριν.
Γι’ αυτό, από ιστορική άποψη, είναι ελλιπές να βλέπουμε τη Λέσβο μόνο ως ένα «ελληνικό νησί».
Λόγω της γεωγραφικής της θέσης, το νησί αποτελεί εδώ και χιλιάδες χρόνια ένα από τα σημεία συνάντησης της Ανατολίας και του αιγαιακού κόσμου.
Η εγγύτητα που βλέπετε σήμερα κοιτάζοντας τη Λέσβο από τις ακτές του Αϊβαλιού δεν είναι μόνο γεωγραφική. Ανάμεσα στις δύο ακτές υπάρχει εδώ και χιλιάδες χρόνια μια σχέση που αφορά επίσης τη γλώσσα, το εμπόριο, τις πεποιθήσεις, τη γεωργία, τη ναυτοσύνη και τον πολιτισμό.
Ο ισχυρισμός που εμφανίζεται σε ανάρτηση στο Instagram ότι η λέξη «Lazzas» σημαίνει πράσινο ή εύφορο θα πρέπει να χρησιμοποιείται με μεγαλύτερη προσοχή. Η ακαδημαϊκή βάση της σύνδεσης Λάζπα–Λέσβος είναι ισχυρή· ωστόσο, το να πούμε με βεβαιότητα ότι η λέξη σημαίνει «εύφορο» ή «πράσινο» δεν είναι προς το παρόν αρκετά τεκμηριωμένο.
Ίσως η ομορφιά του ονόματος Λέσβος να βρίσκεται ακριβώς εδώ:
Ενώ η μυθολογία μάς αφηγείται το όνομα ενός ήρωα, η αρχαιολογία και οι χετταϊκές πινακίδες μάς λένε ότι πίσω από το ίδιο όνομα μπορεί να κρύβεται ένα πολύ αρχαιότερο αιγαιοπελαγίτικο–ανατολιακό παρελθόν.
Κατά κάποιον τρόπο, ακόμη και το όνομα της Λέσβου μοιάζει με το ίδιο το νησί:
στρώμα το στρώμα, αρχαίο και ακόμη όχι πλήρως αποκρυπτογραφημένο.
2. Πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο φαίνεται στον χάρτη: Η Λέσβος, το τρίτο μεγαλύτερο νησί της Ελλάδας
Πολλοί επισκέπτες που έρχονται για πρώτη φορά στη Λέσβο κάνουν ένα κοινό λάθος:
Νομίζουν ότι το νησί είναι μικρό.
Κοιτάζοντας τον χάρτη, βλέπετε ένα κλασικό αιγαιοπελαγίτικο νησί. Όταν αποβιβάζεστε από το πλοίο στο λιμάνι της Μυτιλήνης, ακόμη και το κέντρο της πόλης φαίνεται συμπαγές.
Όμως, μόλις αρχίσετε να κινείστε με αυτοκίνητο προς τον βορρά, τη δύση ή τον νότο, η άποψή σας αλλάζει γρήγορα.
Γιατί η Λέσβος, με έκταση περίπου 1.633 km², είναι μετά την Κρήτη και την Εύβοια το τρίτο μεγαλύτερο νησί της Ελλάδας. Η επίσημη ιστοσελίδα του ελληνικού τουρισμού την περιγράφει επίσης ως ένα από τα μεγαλύτερα νησιά της Μεσογείου.
Επιπλέον, αυτό που κάνει τη Λέσβο μεγάλη δεν είναι μόνο η έκτασή της.
Η ακτογραμμή του νησιού φτάνει περίπου τα 459 χιλιόμετρα.
Καταλαβαίνετε καλύτερα τι σημαίνει αυτό όταν ταξιδεύετε στη Λέσβο.
Ένα πρωινό μπορεί να ξυπνήσετε ανάμεσα στα πέτρινα σπίτια του Μολύβου, το απόγευμα να διασχίσετε τους υγροτόπους της Καλλονής, στη συνέχεια να φτάσετε στο ηφαιστειακό τοπίο της Ερεσού και να παρακολουθήσετε το ηλιοβασίλεμα στο Σίγρι μπροστά σε ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο.
Και βρίσκεστε ακόμη στο ίδιο νησί.
Το νησί που διαμορφώνεται από δύο μεγάλους κόλπους
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά της γεωγραφίας της Λέσβου είναι οι δύο μεγάλοι φυσικοί κόλποι που εισχωρούν βαθιά στη στεριά:
ο Κόλπος της Καλλονής και ο Κόλπος της Γέρας.
Αυτοί οι δύο κόλποι δημιουργούν το χαρακτηριστικό σχήμα του νησιού στον χάρτη, ενώ παράλληλα διαμορφώνουν το κλίμα, την αλιεία, τους οικισμούς και τη φυσική ζωή της Λέσβου.
Ο Κόλπος της Καλλονής έχει έκταση περίπου 110 km² και, με τα ρηχά νερά του και τη σύνδεσή του με το Αιγαίο μέσω ενός στενού ανοίγματος, λειτουργεί σχεδόν σαν μεγάλη λιμνοθάλασσα.
Ο Κόλπος της Γέρας στα ανατολικά περιβάλλεται από ελαιώνες, μικρούς παραθαλάσσιους οικισμούς και υγροτόπους.
Ως αποτέλεσμα, στη Λέσβο δεν υπάρχει ένα μόνο νησιωτικό τοπίο.
Στον βορρά, γύρω από τον Μόλυβο, την Πέτρα και την Εφταλού, ξεχωρίζουν τα πέτρινα χωριά και οι ορεινές ακτές.
Στα ανατολικά, η Μυτιλήνη και η Θερμή προσφέρουν μια πιο ζωντανή πλευρά, στραμμένη προς τις ακτές της Ανατολίας.
Στον νότο, το Πλωμάρι και ο Άγιος Ισίδωρος αποκτούν διαφορετική ταυτότητα χάρη στη ναυτοσύνη και την κουλτούρα του ούζου.
Στο κέντρο του νησιού, η Καλλονή είναι εντελώς διαφορετική, με τους υγροτόπους και τις μεγάλες πεδιάδες της.
Καθώς προχωράτε προς τα δυτικά, οι ελαιώνες και τα δάση δίνουν σταδιακά τη θέση τους σε μια πιο γυμνή, σκληρή και ηφαιστειακή γεωγραφία.
Και τελικά, γύρω από την Ερεσό και το Σίγρι, νιώθετε σχεδόν σαν να έχετε περάσει σε άλλο νησί.
Αυτή η αλλαγή έχει γεωλογική αιτία. Στα δυτικά της Λέσβου σημειώθηκε έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα περίπου πριν από 21,5–16,5 εκατομμύρια χρόνια και σχηματίστηκαν τα θεμέλια του σημερινού ηφαιστειακού τοπίου.
Γι’ αυτό, στη Λέσβο η «περιήγηση στο νησί» με την κλασική έννοια δεν είναι μια δραστηριότητα λίγων ωρών.
Εδώ, εκτός από τις αποστάσεις, μέρος του ταξιδιού αποτελεί και η αλλαγή της γεωγραφίας.
Κατά μία έννοια, η Λέσβος δεν είναι ένα μόνο μεγάλο νησί·
είναι πολλές διαφορετικές αιγαιοπελαγίτικες γεωγραφίες που χωρούν στην ίδια στεριά.
Ίσως αυτό να είναι και το πιο όμορφο στοιχείο της εξερεύνησής της.
Όταν δείτε τη Μυτιλήνη, δεν θα έχετε δει τη Λέσβο.
Ούτε όταν δείτε τον Μόλυβο.
Καθώς βλέπετε το Πλωμάρι, την Καλλονή, την Αγιάσο, την Ερεσό και το Σίγρι, αντιλαμβάνεστε κάθε φορά ότι το νησί σάς αποκαλύπτει μια διαφορετική πλευρά του.
3. Μια μηχανή του χρόνου: Το Απολιθωμένο Δάσος της Λέσβου
Καθώς κατευθύνεστε προς το Σίγρι, η Λέσβος αρχίζει να αλλάζει.
Τα εκατομμύρια ελαιόδεντρα στα ανατολικά μειώνονται σταδιακά. Το πράσινο δίνει τη θέση του σε κίτρινες, καφέ και κόκκινες αποχρώσεις. Οι λόφοι γυμνώνονται. Οι βράχοι γίνονται πιο έντονοι.
Για κάποιον που έρχεται πρώτη φορά, το τοπίο είναι εκπληκτικό.
Γιατί αυτός ο τόπος δεν είναι η Λέσβος που είδατε λίγες ώρες νωρίτερα.
Στην πραγματικότητα, ακριβώς εδώ αρχίζει μία από τις μεγαλύτερες ιστορίες του νησιού.
Περίπου πριν από 18,5–20 εκατομμύρια χρόνια.
Στον τόπο όπου σήμερα βλέπουμε την ξηρή ηφαιστειακή γη γύρω από το Σίγρι, την Άντισσα και την Ερεσό, υπήρχε τότε ένα πυκνό, υποτροπικό δάσος.
Εδώ φύτρωναν γιγάντια δέντρα που έμοιαζαν με σεκόγιες, είδη πεύκων, κωνοφόρα παρόμοια με κυπαρίσσια και φυτά με διαφορετικούς καρπούς.
Ύστερα οι γεωλογικές ισορροπίες άλλαξαν.
Στο βορειοανατολικό Αιγαίο άρχισε πολύ ισχυρή ηφαιστειακή δραστηριότητα.
Η στάχτη, η λάβα και τα θερμά ηφαιστειακά υλικά που εκτοξεύονταν από τα ηφαίστεια κάλυψαν σε μεγάλο βαθμό το δάσος. Τα δέντρα εγκλωβίστηκαν σε περιβάλλον χωρίς οξυγόνο. Αργότερα, υδροθερμικά υγρά πλούσια σε πυρίτιο εισχώρησαν στους φυτικούς ιστούς και, σε μια πολύ μακρά διαδικασία, αντικατέστησαν την οργανική δομή με ορυκτή.
Το δέντρο δεν εξαφανίστηκε.
Μετατράπηκε σε πέτρα.
Μάλιστα, κάποια έπεσαν στο σημείο όπου βρίσκονταν, ενώ άλλα παρέμειναν όρθια στη θέση όπου μεγάλωσαν πριν από εκατομμύρια χρόνια.
Στα αρχεία της UNESCO αναφέρεται ότι το Απολιθωμένο Δάσος της Λέσβου διατηρεί ένα οικοσύστημα που έζησε περίπου πριν από 18,5 εκατομμύρια χρόνια. Στην περιοχή έχουν αναγνωριστεί περισσότερα από 46 είδη και γένη φυτών. Ανάμεσα στα απολιθώματα δεν υπάρχουν μόνο κορμοί, αλλά και ριζικά συστήματα, κλαδιά, φύλλα και καρποί.
Ορισμένοι όρθιοι απολιθωμένοι κορμοί ξεπερνούν τα 7 μέτρα, ενώ η διάμετρός τους μπορεί να φτάσει περίπου τα 3 μέτρα.
Γι’ αυτό, αυτό που βλέπετε στο Σίγρι δεν αποτελείται απλώς από μερικά απολιθωμένα δέντρα.
Μπροστά σας βρίσκεται ένα ολόκληρο απολιθωμένο οικοσύστημα.
Ένα φυσικό αρχείο 15.000 εκταρίων
Η προστατευόμενη περιοχή του Απολιθωμένου Δάσους εκτείνεται σε περίπου 15.000 εκτάρια.
Τα απολιθώματα δεν βρίσκονται μόνο στη στεριά.
Απολιθωμένα δέντρα υπάρχουν και στη θαλάσσια περιοχή γύρω από τη Νησιώπη. Σήμερα, με ειδικές εκδρομές με σκάφος, είναι δυνατό να δείτε ορισμένα τμήματα αυτής της γεωλογικής κληρονομιάς μέσα στη θάλασσα.
Η Ελλάδα ανακήρυξε το Απολιθωμένο Δάσος Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης το 1985.
Η περιοχή προστατεύεται επίσης στο πλαίσιο του δικτύου Natura 2000.
Υπάρχει εδώ μια σημαντική λεπτομέρεια που συχνά προκαλεί σύγχυση:
Το Απολιθωμένο Δάσος της Λέσβου δεν βρίσκεται σήμερα στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO· βρίσκεται στον Προσωρινό Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.
Αντίθετα, ολόκληρη η Λέσβος έχει καθεστώς Παγκόσμιου Γεωπάρκου της UNESCO.
Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου στο Σίγρι είναι ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς του νησιού για την κατανόηση αυτής της εξαιρετικής γεωλογικής ιστορίας.
Όταν βγαίνετε από το μουσείο και κοιτάζετε τα γύρω απολιθώματα, η σημασία των πετρών αρχίζει να αλλάζει.
Δεν κοιτάζετε πλέον έναν βράχο.
Κοιτάζετε την κυτταρική δομή ενός δέντρου που κάποτε ήταν ζωντανό.
Ένα δέντρο από πάνω του πέρασε ο άνεμος, στα κλαδιά του έπεσε βροχή και ίσως γύρω του περιπλανήθηκαν ζώα που σήμερα δεν υπάρχουν πια…
Ύστερα εξερράγη ένα ηφαίστειο και ο χρόνος σταμάτησε.
Ίσως αυτό να είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του Απολιθωμένου Δάσους της Λέσβου:
ότι μπορούμε ακόμη και σήμερα να δούμε μια ημέρα από 20 εκατομμύρια χρόνια πριν.
4. Από το Πλωμάρι στον κόσμο: Γιατί η Λέσβος είναι η πρωτεύουσα του ούζου;
Αν περπατήσετε στο Πλωμάρι κατά μήκος της ακτής το μεσημέρι, μετά από λίγο θα αρχίσετε να βλέπετε την ίδια εικόνα στα τραπέζια.
Μικρά πιάτα στη μέση…
Χταπόδι, σαρδέλες, τυρί, ελιές, θαλασσινά…
Και δίπλα τους ούζο σε ψηλά, λεπτά ποτήρια, που όταν αναμειγνύεται με νερό γίνεται σταδιακά λευκό.
Εδώ το ούζο δεν είναι απλώς ένα ποτό.
Είναι ένα τελετουργικό του τραπεζιού.
Και στη Λέσβο αυτή η τελετουργία διαθέτει μια ισχυρή παραγωγική παράδοση περίπου δύο αιώνων.
Στο νησί υπάρχουν σήμερα περίπου 17 παραγωγοί ούζου και, σύμφωνα με τα στοιχεία του Visit Lesvos, αυτοί οι παραγωγοί καλύπτουν τουλάχιστον το μισό της συνολικής παραγωγής ούζου στην Ελλάδα. Μερικές από τις μεγαλύτερες μάρκες ούζου που είναι γνωστές στην Ελλάδα και στη διεθνή αγορά έχουν επίσης την έδρα τους στη Λέσβο.
Γι’ αυτό, η έκφραση «Πρωτεύουσα του Ούζου» που χρησιμοποιείται για το Πλωμάρι δεν είναι απλώς ένα τουριστικό σύνθημα.
Πίσω της υπάρχει ένας πραγματικός παραγωγικός πολιτισμός.
Γιατί το Πλωμάρι;
- Τον 19ο αιώνα, το Πλωμάρι δεν ήταν μόνο μια όμορφη παραθαλάσσια κωμόπολη.
Ήταν ένα δραστήριο εμπορικό και παραγωγικό κέντρο.
Ελαιοτριβεία, σαπωνοποιεία, ναυπηγεία και μικρά αποστακτήρια διαμόρφωναν την οικονομική ζωή της κωμόπολης. Η τοπική παραγωγή ούζου πραγματοποιούνταν αρχικά σε μικρά αποστακτήρια που ονομάζονταν «ρακαριά».
- Προς τα τέλη του 19ου αιώνα, η παραγωγή άρχισε να μεγαλώνει, να αποκτά εμπορικό σήμα και να προσανατολίζεται στις εξαγωγές.
Στην καρδιά του ούζου βρισκόταν ο χάλκινος άμβυκας.
Στην παραδοσιακή παραγωγή, αρωματικά φυτά, με κυριότερο τον γλυκάνισο, συμμετέχουν στη διαδικασία της απόσταξης. Οι συνταγές, οι αναλογίες των φυτών, το σύστημα του άμβυκα και η τεχνική απόσταξης διαφέρουν από παραγωγό σε παραγωγό και δημιουργούν διαφορετικούς χαρακτήρες.
Στο ούζο του Πλωμαρίου, ιδιαίτερη σημασία έχει ο γλυκάνισος που καλλιεργείται στην περιοχή του Λισβορίου.
Σύμφωνα με τον επίσημο τεχνικό φάκελο της Ελλάδας, ανάμεσα στα αρωματικά φυτά που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή του «Ouzo of Plomari» αναφέρεται ειδικά ο γλυκάνισος που προέρχεται από τη Λέσβο και ιδιαίτερα ο γλυκάνισος Λισβορίου — Pimpinella anisum —. Η παραγωγή και η εμφιάλωση του προϊόντος που φέρει τη γεωγραφική ένδειξη Πλωμαρίου πρέπει επίσης να πραγματοποιούνται εντός της καθορισμένης γεωγραφικής περιοχής του Πλωμαρίου.
Ακόμη σημαντικότερο:
Το «Ouzo of Plomari» και το «Ouzo of Mitilene» ανήκουν στις γεωγραφικές ενδείξεις που αναγνωρίζονται σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Επομένως, εδώ δεν μιλάμε πλέον μόνο για ένα ποτό, αλλά για την παραγωγική κουλτούρα μιας συγκεκριμένης γεωγραφικής περιοχής.
Γιατί το ούζο γίνεται λευκό όταν προσθέτουμε νερό;
Η πιο χαρακτηριστική εικόνα του ούζου προέρχεται επίσης από τη χημεία του.
Το ανηθόλη, ένα από τα σημαντικά συστατικά των αρωματικών αιθέριων ελαίων του γλυκάνισου, διαλύεται σε περιβάλλον με υψηλή περιεκτικότητα σε αλκοόλ. Όταν προστίθεται νερό στο ούζο, η περιεκτικότητα σε αλκοόλ μειώνεται και η ανηθόλη διασκορπίζεται στο υγρό με τη μορφή πολύ μικρών σταγονιδίων ελαίου.
Το αποτέλεσμα:
Το διάφανο ούζο μετατρέπεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα στη χαρακτηριστική γαλακτώδη λευκή του εμφάνιση.
Όμως για τους κατοίκους της Λέσβου, η ουσία της ιστορίας του ούζου δεν βρίσκεται μέσα στο ποτήρι, αλλά γύρω από αυτό.
Το ούζο δεν θεωρείται κάτι που καταναλώνεται βιαστικά.
Κάθεστε σε ένα τραπέζι.
Έρχονται μεζέδες.
Συζητάτε.
Κοιτάζετε τη θάλασσα.
Έρχεται άλλο ένα πιάτο.
Η συζήτηση παρατείνεται.
Γι’ αυτό, το να κατανοήσετε την εμπειρία του ούζου στο Πλωμάρι δεν σημαίνει απλώς να επισκεφθείτε ένα αποστακτήριο.
Στην πραγματικότητα, σημαίνει να κατανοήσετε πώς να ζείτε λίγο πιο αργά στο Αιγαίο.
Και ίσως γι’ αυτό ο χαρακτήρας του ούζου και της Λέσβου μοιάζει τόσο πολύ:
Και τα δύο, περισσότερο από το να καταναλωθούν γρήγορα,
θέλουν να ανακαλυφθούν σιγά σιγά.
5. Από τη Σαπφώ στον Ελύτη: Γιατί αυτό το νησί ανέδειξε τόσους καλλιτέχνες και στοχαστές;
Δεν μπορείτε να μετρήσετε το μέγεθος ενός νησιού μόνο σε τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Υπάρχουν τόποι που είναι μικροί γεωγραφικά, αλλά το αποτύπωμά τους στην παγκόσμια πολιτιστική ιστορία είναι απίστευτα μεγάλο.
Η Λέσβος είναι ακριβώς ένας τέτοιος τόπος.
Πριν από περίπου 2.600 χρόνια, σε αυτό το νησί έζησε μια ποιήτρια, οι στίχοι της οποίας διαβάζονται ακόμη και σήμερα σε πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο.
Το όνομά της:
Σαπφώ.
Η Σαπφώ, που θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες λυρικές ποιήτριες του αρχαίου κόσμου, ήταν αναμφίβολα Λέσβια· η τοπική παράδοση και οι επίσημες πηγές της Λέσβου αναφέρουν την Ερεσό ως τόπο γέννησής της.
Τον 7ο–6ο αιώνα π.Χ., όταν έζησε η Σαπφώ, η ποίηση δεν γραφόταν για να διαβάζεται σιωπηλά όπως σήμερα.
Η ποίηση τραγουδιόταν μαζί με μουσική.
Ο έρωτας, η νοσταλγία, η ομορφιά, ο χωρισμός και τα ανθρώπινα συναισθήματα βρίσκονταν στο επίκεντρο των στίχων της.
Παρά το γεγονός ότι πέρασαν περίπου 2.600 χρόνια και το μεγαλύτερο μέρος των έργων της χάθηκε, τα αποσπάσματα που σώθηκαν ανέδειξαν τη Σαπφώ σε μία από τις πιο γνωστές μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Σήμερα, όταν κοιτάζετε τη θάλασσα στη Σκάλα Ερεσού, δεν κοιτάζετε απλώς μια όμορφη παραλία.
Κοιτάζετε μία από τις αρχαιότερες γεωγραφικές κοιτίδες της δυτικής λυρικής ποίησης.
Ένας από τους πρωτοπόρους της επιστήμης από την ίδια κωμόπολη
Η ιστορία της Ερεσού δεν τελειώνει με τη Σαπφώ.
Περίπου τρεις αιώνες αργότερα, από την ίδια περιοχή εμφανίστηκε μια άλλη σημαντική μορφή:
Ο Θεόφραστος.
Ο Θεόφραστος ήταν στενός μαθητής του Αριστοτέλη και αργότερα φιλόσοφος που ανέλαβε τη διεύθυνση του Λυκείου στην Αθήνα. Καταγόταν από την Ερεσό. Λόγω των μελετών του για τα φυτά με συστηματικό τρόπο, θεωρείται συχνά στην ιστορία της επιστήμης μία από τις ιδρυτικές μορφές της βοτανικής.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι ο ίδιος ο Αριστοτέλης έμεινε για ένα διάστημα στη Λέσβο και είναι γνωστό ότι παρατήρησε ιδιαίτερα τη θαλάσσια ζωή στον Κόλπο της Καλλονής.
Γι’ αυτό η Καλλονή παρουσιάζεται σήμερα μερικές φορές ως «Aristotle's Lagoon – Η Λιμνοθάλασσα του Αριστοτέλη».
Στο ίδιο λοιπόν νησί βρίσκονται από τη μία η Σαπφώ, που άλλαξε την ιστορία των ανθρώπινων συναισθημάτων, και από την άλλη ο Θεόφραστος και ο Αριστοτέλης, που προσπάθησαν να κατανοήσουν συστηματικά τη φύση.
Ποίηση και επιστήμη…
Και τα δύο συναντώνται στην ιστορία της Λέσβου.
Ο Θεόφιλος, αιώνες αργότερα
Πέρασαν περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.
Αυτή τη φορά, στην περιοχή Βαρειά, λίγο έξω από την πόλη της Μυτιλήνης, γεννήθηκε ένας ξεχωριστός λαϊκός ζωγράφος:
Ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ.
Ο Θεόφιλος δεν ανήκε στους κλασικούς ζωγράφους του ακαδημαϊκού καλλιτεχνικού κόσμου.
Ζωγράφιζε την καθημερινή ζωή, τους χωρικούς, τα καφενεία, τους ήρωες, μυθολογικές σκηνές, τον Μέγα Αλέξανδρο και μορφές της ελληνικής ιστορίας με τη δική του μοναδική, αφελή γλώσσα.
Σήμερα, στο Μουσείο Θεοφίλου στη Βαρειά, όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε, υπάρχει μια σημαντική συλλογή 86 έργων του καλλιτέχνη. Το μουσείο χτίστηκε το 1964 και η συλλογή δωρίστηκε τον επόμενο χρόνο.
Κοιτάζοντας τους πίνακες του Θεόφιλου, δεν βλέπετε μόνο ζωγραφική.
Βλέπετε επίσης την καθημερινή ζωή, τα χωριά, τις ενδυμασίες και τον φανταστικό κόσμο της παλιάς Λέσβου.
Και ο δεσμός της Λέσβου που φτάνει έως το Νόμπελ
Μια ακόμη σημαντική μορφή αυτής της πολιτιστικής αλυσίδας είναι ο Οδυσσέας Ελύτης.
Εδώ υπάρχει μια μικρή αλλά σημαντική λεπτομέρεια:
Ο Ελύτης δεν γεννήθηκε στη Λέσβο.
Γεννήθηκε το 1911 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Ωστόσο, η οικογένειά του καταγόταν από τη Λέσβο και ο Ελύτης είχε ισχυρό πολιτιστικό και οικογενειακό δεσμό με το νησί. Και στη δική του βιογραφία η Λέσβος αναφέρεται ως «νησί καταγωγής».
Ο Ελύτης έλαβε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979.
Ένα υλικό ίχνος της ιστορίας της οικογένειάς του στη Λέσβο μπορεί ακόμη να δει κανείς σήμερα στο χωριό Παπάδος της Γέρας.
Το Ελαιοτριβείο Βρανά, που ιδρύθηκε το 1887 από τον παππού του, Νικόλαο Βρανά, λειτουργεί σήμερα ως μουσείο. Μία από τις μόνιμες εκθέσεις του μουσείου είναι αφιερωμένη άμεσα στο θέμα «Η Λέσβος του Ελύτη».
Σαπφώ, Θεόφραστος, Αριστοτέλης, Θεόφιλος, Ελύτης…
Όταν τοποθετείτε αυτά τα ονόματα το ένα δίπλα στο άλλο, προκύπτει κάτι ενδιαφέρον.
Η πολιτιστική κληρονομιά της Λέσβου δεν ανήκει σε μία μόνο εποχή.
Μιλάμε για μια αλυσίδα σκέψης και τέχνης που ξεπερνά τα 2.600 χρόνια.
Ίσως αυτό να οφείλεται στη γεωγραφία του νησιού.
Ίσως στο φως του Αιγαίου.
Ίσως στη θέση του ανάμεσα στην Ανατολία και τον ελληνικό κόσμο.
Ίσως, πάλι, στο ότι τόσες διαφορετικές ιστορίες φύσης και ανθρώπων συναντώνται στον ίδιο τόπο.
Ένα πράγμα είναι βέβαιο:
Η Λέσβος δεν είναι απλώς ένα νησί που αξίζει να επισκεφθείτε.
Είναι ένα νησί που εδώ και αιώνες κάνει τους ανθρώπους να σκέφτονται, να γράφουν και να ζωγραφίζουν.
6. Κοιτάζοντας τον ουρανό στην Καλλονή: Ένας από τους παραδείσους παρατήρησης πουλιών της Ευρώπης
Την άνοιξη, γύρω από τον Κόλπο της Καλλονής, λίγο πριν ξημερώσει, αρχίζει μια παράξενη κινητικότητα.
Άνθρωποι με μεγάλες φωτογραφικές μηχανές, τρίποδα και κιάλια περιμένουν στην άκρη του δρόμου.
Κάποιοι έχουν έρθει από την Αγγλία, άλλοι από την Ολλανδία, τη Γερμανία ή τις σκανδιναβικές χώρες.
Μπορούν να κοιτούν τον ίδιο υγρότοπο για ώρες.
Γιατί ένα μέρος από τα πουλιά που έχουν ταξιδέψει χιλιάδες χιλιόμετρα για να δουν πραγματοποιεί την ίδια στιγμή ένα άλλο ταξίδι χιλιάδων χιλιομέτρων.
Η Λέσβος βρίσκεται ακριβώς πάνω σε έναν από τους μεγάλους μεταναστευτικούς διαδρόμους των πουλιών ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αφρική.
Επιπλέον, επειδή βρίσκεται πολύ κοντά στις ακτές της Ανατολίας, οι βιότοποι ειδών ευρωπαϊκής και ασιατικής προέλευσης πλησιάζουν μεταξύ τους εδώ.
Το αποτέλεσμα είναι εκπληκτικό:
Στο νησί έχουν καταγραφεί περίπου 320 διαφορετικά είδη πουλιών. Κάποια ζουν εδώ, κάποια αναπαράγονται, κάποια ξεχειμωνιάζουν και κάποια επισκέπτονται τη Λέσβο μόνο για λίγο, κατά τη διάρκεια των μεγάλων μεταναστευτικών τους ταξιδιών.
Το κέντρο της ιστορίας: ο Κόλπος της Καλλονής
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία για την παρατήρηση πουλιών είναι ο Κόλπος της Καλλονής και οι υγρότοποι γύρω του.
Εδώ δεν υπάρχει μόνο μία λίμνη ή ένας βάλτος.
Αλυκές, εκβολές μικρών ποταμών, καλαμιώνες, αλμυρόβαλτοι, λιμνοθάλασσες, πευκοδάση και ελαιώνες συνδέονται μεταξύ τους και δημιουργούν ένα μεγάλο οικολογικό σύστημα.
Οι αλυκές της Καλλονής και του Πολιχνίτου, τα ρέματα Τσικνιάς και Βούβαρης, η λιμνοθάλασσα Μέσσα και οι υγρότοποι γύρω από τη Σκάλα Καλλονής αποτελούν τμήματα αυτού του συστήματος.
Οι παράκτιοι υγρότοποι της Καλλονής ανήκουν επίσης στις ειδικές ζώνες προστασίας πουλιών του ευρωπαϊκού δικτύου προστασίας Natura 2000.
Και ένας από τους πιο εντυπωσιακούς επισκέπτες αυτού του τοπίου είναι αναμφίβολα:
Τα φλαμίνγκο.
Ιδιαίτερα τις ώρες που το νερό είναι ήρεμο, είναι δυνατό να δείτε δεκάδες ή, σε κατάλληλες περιόδους, πολλά φλαμίνγκο να τρέφονται στα ρηχά νερά.
Ωστόσο, θα ήταν μεγάλη αδικία να περιγράψουμε τον κόσμο των πουλιών της Καλλονής μόνο με τα φλαμίνγκο.
Εδώ μπορείτε να δείτε πολλά είδη, όπως μαυροπελαργούς, καλαμοκανάδες, καλαμοκανάδες με μακριά πόδια, ξυλοκόρακες, βαρβάρες, διάφορους ερωδιούς και λευκούς πελαργούς.
Ακόμη πιο ενδιαφέροντα είναι ορισμένα ανατολικά είδη που μπορεί να παρατηρηθούν χάρη στην εγγύτητα της Λέσβου με την Ανατολία.
Για παράδειγμα, ο βραχοτσοπανάκος – Sitta krueperi έχει πολύ περιορισμένη εξάπλωση στην Ευρώπη και αποτελεί ξεχωριστό είδος για τους παρατηρητές πουλιών της Λέσβου.
Παρομοίως, ο σταχτοκεφαλάς – Emberiza cineracea και ο αλκυόνας με τα στίγματα δείχνουν τον ανατολικομεσογειακό χαρακτήρα της ορνιθοπανίδας του νησιού.
Γι’ αυτό το ενδιαφέρον των Άγγλων και των Βορειοευρωπαίων παρατηρητών πουλιών για τη Λέσβο είναι ιδιαίτερα υψηλό.
Η πιο έντονη περίοδος είναι η ανοιξιάτικη μετανάστευση.
Τα πουλιά που ξεχειμωνιάζουν στην Αφρική επιστρέφουν προς τον βορρά και φτάνουν στην Ευρώπη μέσω του Αιγαίου. Οι υγρότοποι της Λέσβου τούς προσφέρουν φυσικούς σταθμούς όπου μπορούν να ξεκουραστούν, να τραφούν και να προετοιμαστούν ξανά για το ταξίδι.
Το φθινόπωρο, το ταξίδι ακολουθεί την αντίστροφη κατεύθυνση.
Ο Αριστοτέλης είχε κοιτάξει τα ίδια νερά
Υπάρχει ακόμη μια λεπτομέρεια που κάνει την ιστορία της Καλλονής πιο ξεχωριστή.
Γύρω από τον κόλπο όπου σήμερα στέκονται άνθρωποι και παρατηρούν πουλιά με κιάλια, πριν από περίπου 2.300 χρόνια μελετούσε τη φύση και ο Αριστοτέλης.
Κατά την παραμονή του στη Λέσβο, ο Αριστοτέλης παρατηρούσε τη θαλάσσια ζωή στον Κόλπο της Καλλονής και γύρω από αυτόν. Οι μελέτες του σχετικά με τη συμπεριφορά, την ανατομία και τον τρόπο ζωής των οργανισμών αποτέλεσαν αργότερα θεμελιώδη κείμενα στην ιστορία της ζωολογίας.
Γι’ αυτό δεν είναι τυχαίο που η περιοχή αποκαλείται «Aristotle's Lagoon – Η Λιμνοθάλασσα του Αριστοτέλη».
Σκεφτείτε το:
Στον ίδιο υγρότοπο, σήμερα ένας βιολόγος μελετά τα φλαμίνγκο μέσα από ένα τηλεσκόπιο.
Πριν από 2.300 χρόνια, ο Αριστοτέλης παρατηρούσε τα θαλάσσια πλάσματα.
Ίσως αυτό ακριβώς να είναι που κάνει τη Λέσβο πολύτιμη.
Η φύση εδώ δεν είναι απλώς ένα όμορφο τοπίο.
Είναι ένα ζωντανό εργαστήριο που παρατηρείται, μελετάται και προσπαθεί να προστατευτεί εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Καθώς, προς το ηλιοβασίλεμα, τα φλαμίνγκο περπατούν στα ρηχά νερά της Καλλονής, πίσω τους υψώνονται οι λόφοι της Λέσβου.
Εκείνη τη στιγμή, ολόκληρη η ιστορία του νησιού ενώνεται σε ένα μόνο τοπίο:
Ένα νησί ανάμεσα στην Ανατολία και την Ευρώπη…
Μια γεωγραφία εκατομμυρίων ετών…
Μια ανθρώπινη ιστορία χιλιάδων ετών…
Και πουλιά πολύ αρχαιότερα απ’ όλα αυτά, που συνεχίζουν κάθε χρόνο να ακολουθούν την ίδια διαδρομή.
Λέσβος: Πολύ περισσότερα από έξι ιστορίες
Το όνομα της Λέσβου μάς ταξιδεύει έως τη Λάζπα των Χετταίων.
Η γεωγραφία της την καθιστά το τρίτο μεγαλύτερο νησί της Ελλάδας.
Τα απολιθωμένα δέντρα στο Σίγρι μεταφέρουν στο σήμερα τον κόσμο πριν από 18–20 εκατομμύρια χρόνια.
Οι χάλκινοι άμβυκες στο Πλωμάρι διατηρούν ζωντανή μια κουλτούρα ούζου που ξεπερνά τους δύο αιώνες.
Η πολιτιστική αλυσίδα που εκτείνεται από τη Σαπφώ και τον Θεόφραστο της Ερεσού έως τον Θεόφιλο και τον Ελύτη δείχνει τη θέση του νησιού στην παγκόσμια ιστορία της σκέψης και της τέχνης.
Στους υγροτόπους της Καλλονής, εκατοντάδες είδη πουλιών συνεχίζουν κάθε χρόνο το ταξίδι τους ανάμεσα στην Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική.
Όταν τοποθετείτε όλα αυτά το ένα δίπλα στο άλλο, καταλαβαίνετε καλύτερα γιατί η Λέσβος δεν είναι ένα συνηθισμένο νησί διακοπών.
Ένα ταξίδι στη Λέσβο δεν μετριέται μόνο σε χιλιόμετρα.
Καθώς ταξιδεύετε από τη Μυτιλήνη στο Σίγρι, μέσα σε λίγες ώρες μπορείτε να διασχίσετε εκατομμύρια χρόνια γεωλογικού χρόνου.
Στην Ερεσό μπορείτε να αναζητήσετε τα ίχνη μιας ποιητικής παράδοσης 2.600 ετών, στην Καλλονή να κοιτάξετε τα νερά όπου παρατηρούσε ο Αριστοτέλης και στο Πλωμάρι να συναντήσετε ένα ακόμη ζωντανό κομμάτι της αιγαιοπελαγίτικης εμπορικής κουλτούρας του 19ου αιώνα.
Ίσως γι’ αυτό μία επίσκεψη στη Μυτιλήνη συχνά δεν είναι αρκετή.
Στην πρώτη σας επίσκεψη βλέπετε το νησί.
Στη δεύτερη εξερευνάτε τα χωριά του.
Στις επόμενες επισκέψεις αρχίζετε να αντιλαμβάνεστε:
Η πραγματική Λέσβος κρύβεται στις ιστορίες πίσω από το τοπίο.
